ŞEMA TERAPİ NEDİR?
Şema Terapi, Bilişsel Davranışçı Terapi’nin kişilik bozukluğu gibi kronik, süreğen ve nükseden rahatsızlıklarda cevapsız kalması nedeniyle Young tarafından (1990) geliştirilmiş bir yaklaşımdır. Bilişsel Davranışçı Terapi, Psikanalitik Yaklaşım/Nesne İlişkileri Kuramı, Bağlanma Kuramı ve Geştalt Terapi’yi birleştiren bütünleştirici bir kuram olan Şema Terapi, BDT’deki gibi kısa süren ve sadece semptom odaklı bir yaklaşımla yol almak yerine, semptomun sebep olduğu kökenlerin/çocukluğun da sorgulanacağı bir psikoterapi modelidir.
ŞEMA TERAPİ EĞİTİMİNE KİMLER KATILABİLİR?
Şema Terapi Eğitimine;
Psikolog, PDR, sosyal hizmetler uzmanı ve psikiyatri hemşireliği unvanına sahip profesyoneller ve Aile Danışmanları, Psikoterapistler, Psikiyatristler, Aile Hekimleri başvurabilir.
Lisans eğitimi farklı olup da bu eğitime başvurmak isteyenler; Psikoloji, Klinik Psikoloji, Uygulamalı Psikoloji ve Psikolojik Danışmanlık alanlarında yüksek lisansını tamamlamaları gerekmektedir.
Çocukluk Çağı Temel İhtiyaçları ve Erken Dönem Şemaları
Şema Terapi’ye göre, bir çocuğun beş temel evrensel ihtiyacı vardır ve bu ihtiyaçlar yeterince doyurulamazsa on sekiz erken dönem uyumsuz şema gelişir. Aşağıda beş temel ihtiyaç ve bunlar karşılanmadığında gelişen şemalara yer verilmiştir.
1- Güvenli Bağlanma
Bakım verenleri tarafından ihtiyaç duyduğunda gözetildiğini, önemsendiğini, kabul edildiğini ve dikkate alındığını hisseden bir çocuk, güvenli bağlanma ihtiyacını doyurmuş olur. Bu ihtiyaç yeterli düzeyde giderilemezse ayrılma ve reddedilme şema alanı ve bu alanla ilişkili şemalar ortaya çıkar.
- Terk Edilme şemasına sahip bir kişi diğerleri tarafından her an terk edileceği endişesini kimseye güvenemeyeceği inancını taşır. Örneğin, sevgilisi gün içerisinde meşgul olduğu için mesaj atamadığında için devamlı terk edilme korkusu yaşayıp durmadan telefonla sevgilisini arayıp orada mı değil mi diye kontrol eden bir kişinin bu şemaya sahip olduğu söylenebilir.
- Güvensizlik/Kötüye Kullanılma şeması kişinin güçlü bir şekilde başkaları tarafından kullanılacağı inancına sahip olmasıdır. Örneğin, kesin aleyhine kullanılacak diye hiçbir sırrını kimseye açmayan bir kişinin bu şeması olduğu söylenebilir.
- Duygusal Yoksunluk şemasında ise ihtiyaç duyduğunda başkalarından ilgi, empati ve korunma beklentisini karşılayamayacağı güçlü inancı hakimdir. Örneğin, devamlı duygusal olarak soğuk ve mesafeli partnerler seçen birisinde bu şema görülebilir.
- Kusurluluk şemasına sahip kişiler, başkaları kendilerinin gerçekte ne olduğunu bilseler sevilmeyeceği güçlü inancıyla, kusurlu ve değersiz olduğu düşüncesine sahiptir. Beden imajıyla aşırı uğraşan, güzellik takıntıları olan, aşırı estetik ameliyat yaptıran ve aşırı spor yapan bir kişi bu şemaya örnek gösterilebilir.
- Sosyal İzolasyon şemasındaysa diğer insanlardan farklı hissetmeye ve hiçbir topluluğa ait hissetmemeye odaklı bir bakış açısı mevcuttur. Bu şemaya sahip biri girdiği ortamlarda yalnız ve farklı hissettiği için diğerlerinin davetlerini reddeden ve gruplara girmekten kaçınan biri olabilir.
2) Hareket Özgürlüğü, Yeterlilik ve Kimlik Algısı
Aşırı koruyucu, çocuğun bağımsızlaşmasına izin vermeyen, çocuğun başarılarını göstermede beceri sahibi olmayan, mükemmeliyetçi, küçümseyici, kötümser/endişeli ve duygusal bakımdan yoksun bırakıcı bir ebeveyn tutumu hareket özgürlüğü ve yeterlilik ihtiyacının karşılanmasını sekteye uğratır.
- Bağımlılık/Yetersizlik şeması, başkalarından destek almadan kendi başına yeterli olamayacağı inancıyla, başkalarına bağımlı bir yapı içerisinde davranan bir yapıyı barındırır. İhtiyacı olduğu halde araba öğrenmekten kaçınan bir kişide bu şemanın olduğu söylenebilir.
- Hastalıklar ve Zarar Görme Karşısında Dayanıksızlık kişinin başına her an kötü bir şey gelecekmiş gibi hissettiği, kaygıyı tetikleyen bir şemadır. Bedenindeki değişimleri aşırı izleyen ve her bir değişikliği bir hastalık habercisi gibi değerlendiren birinin bu şemaya sahip olduğu söylenebilir.
- Yapışıklık/Gelişmemiş Benlik şemasına sahip kişiler bağımsızlıklarını kaybederek bir grupla iç içe geçerek her şeyi grupla paylaşıp kendi ihtiyaçları yerine grubun ihtiyaçları üzerinden bir hayat yaşamaya meyilli olurlar. Yetişkin olup evlenen bir kişinin eşiyle yaşadığı ya da gün içerisinde başına gelen her şeyi annesiyle paylaşması buna örnek gösterilebilir.
- Başarısızlık kişinin somut başarıları olsa bile diğerlerine göre başarısız hissetmesiyle ilgili bir şemadır. Bu şemaya sahip bir kişi ya başarısız olursam diye terfi etmekten kaçınıyor olabilir.
3) Gereksinim ve Duyguların İfade Özgürlüğü
Koşullu, kendi istek ve ihtiyaçlarını çocuğun ihtiyaçlarının önüne koyan, başkalarının ne söyleyeceğine aşırı odaklı, kontrolcü ve duygusal bakımdan yoksun bırakıcı ebeveyn tutumu kişinin gereksinim ve duygularının ifade Özgürlüğü ihtiyacını sekteye uğratır.
- Fedakârlık şeması kendi istek ve ihtiyaçlarını diğerlerininkinin gerisinde tutmaya ve aşırı fedakâr davranmaya dayanan şemadır. Evde her sorumluluğu ben alırım diye kimseye sorumluluk bırakmayan, tükenmişlik yaşayan ve sonra da neden evdeki diğerlerinin yük almadığı konusunda şikayetlenen bir kişide bu şema olduğu söylenebilir.
- Boyun Eğicilik şemasında kişi kontrolü ve kararları diğerlerine bırakır. Bu şemaya sahip bir kişi kraldan çok kralcı davranarak, otorite figürü kişilere hayatına karışma ve yönetme hakkını verip ezilen bir pozisyona geçebilir.
- Onay/Statü Arayıcılık şemasında başkalarının onay ve takdirini almak için kendi istek ve ihtiyacından vazgeçmek söz konusudur. “Elalem ne der, komşu, akraba ne der” diye yaşayan kişilerde bu şemanın olduğu düşünülebilir.
4) Gerçekçi Limitler ve Öz Denetim
Bir çocuğun sağlıklı gelişebilmesi için kendisine gerçekçi sınırlar konulmasına ve iyi şeylerin aşırı verilmemesine ihtiyacı vardır. Bu ihtiyaç yeterince doyurulamadığında, haklılık ve yetersiz özdenetim şemalarının da içinde olduğu zedelenmiş sınırlar şema alanı ortaya çıkar.
- Haklılık şemasına sahip bir kişi diğerlerinden ayrıcalıklı, özel ve farklı olduğuna inanır, kendisine hayır denilmesini hazmedemez. Trafikte kendisi zikzaklar atarak arabaların arasından geçiyor olduğu halde, başkasının bu şekilde davranmasına asla tahammül edemeyen bir kişide bu şema olduğu söylenebilir.
- Yetersiz Özdenetim şeması bir kişide potansiyelini ortaya çıkarabilmek için yeterli miktarda öz disiplinin olmamasıyla ilişkilidir. Örneğin, bu şemaya sahip bir kişi sabahları erken kalkamadığı ve işini hep ertelediği için iyi bir okuldan mezun bile olsa çalıştığı kurum tarafından işten çıkarılabilir.
5) Kendiliğindenlik ve Oyun
Keyif almak ve eğlenmek de doğal ihtiyaçlar arasındadır. Ancak bir aile ortamında bu ihtiyaç yeterince karşılanamazsa aşırı tetikte olma ve baskılama alanından şemalar oluşur.
- Karamsarlık şemasına sahip kişiler hayatın negatif yanlarına aşırı odaklanır pozitif yanlarınıysa göz ardı ederler. Başına hep olumsuz şeylerin geldiğini düşünen arabesk bir yaşam biçimiyle hayatın hep acı dolu olduğunu söyleyen birinde bu şema olduğu söylenebilir.
- Duyguları Bastırma şemasındaysa duygularını dışa vurduğunda utanç hissettiği için duygularını bastırma söz konusudur. Duygularını bastırdığı için herhangi bir fiziksel kökene dayanmayan psikosomatik baş ağrısı, geceleri diş sıkma veya mide ağrıları yaşayan bir kişi bu şemaya örnek gösterilebilir.
- Yüksek Standartlar şemasında kişi tatmin olmaz bir mükemmeliyetçilik baskısını üzerinde taşır. Aşırı iş odaklı ve ne yaparsa yapsın kariyerinde tatmin olmayan bir kişide bu şema olduğu söylenebilir.
- Cezalandırıcılık şemasına sahip kişilerde hata yaparsa sonuçlarına katlanmak zorunda olduğuna dair katı bir inanç hakimdir. İş yerinde yaptığı bir sunumda istediği sonucu almayan bir kişinin tatile gitmekten vazgeçmesi bu şemaya örnek gösterilebilir.
